मातामय जगत्

मेरा सम्पर्कमा रहेका कतिपय साथीभाइहरू ‘सपनाको पनि कुरा गर्ने ?’ भन्दै मलाई एक हिसाबले निरन्तर हप्काइरहन्छन् । सपनाका पछि नलाग्न सल्लाह दिइरहन्छन् । तर, म सपनामा असाध्यै विश्वास गर्छु । चाहे त्यो निद्रामा देखिएको सपना होस्; वा, विपनामा देखिएको सपना होस् । दुवैमा मेरो आस्था छ । दुवैमा मेरो विश्वास छ । सपना, सपना नै हो भन्ने जान्दाजान्दै पनि यसप्रति मेरो मोह र विश्वास अविचलित  छ । सपनामा विश्वास गरेर त्यसप्रति निरन्तर रूपमा लगनशील लगाव लगाउन सक्यो भने त्यसले साकार रूप पाउँछ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु ।

आमा, अर्थात् जननी । एक दिन मैले आमालाई सपनामा रोइरहेको देखेँ । आमाको रुवाइले म स्तब्ध भएँ । विपनामा सधैँभरि हाँस्ने आमा सपनामा चाहिँ किन रोइन् ? के पुगेन आमालाई ? के खोजेकी हुन् आमाले ? अनौठो कौतूहल जन्मियो ममा । मैले धेरै मानिससँग यस विषयमा जिज्ञासा राखेँ । कसैबाट चित्तबुझ्दो र तर्कसङ्गत जबाफ पाउन सकिनँ । आमाले सपनामा आएर रुनु पर्नाको कारण के होला ? म अचम्ममा परेँ । यस कौतूहलले मलाई कत्ति गर्दा पनि छाडेन । अनि, म निरन्तर यसको पछि लागिरहेँ । काममा व्यस्त भएका समयमा बाहेक, अन्य समयमा म सपनामा आमा रोएको मात्र देख्न थालेँ । आमा रोएको सपना मात्र मेरा अगाडि आएर नित्य निरन्तर नाच्न थाल्यो । किन रोइन् आमा ? म पटक पटक यही प्रश्नमा अलमलिइरहेँ । सकेसम्म आमा रुनु पर्नाको कारण खोजिरहेँ । त्यसैमा तल्लीन भइरहेँ ।

सपनामै एक दिन आमा आएर फेरि भन्न थाल्नुभयो– म, आमाहरूकी पनि आमा हुँ । कारण, म सबै आमाहरूकी प्रतिनिधि आमा   हुँ । तैँले मलाई तेरो आमा मात्र सम्झेर, मेरी आमा रोइन् भनिठानेको होलास्, तर होइन । म सृष्टिका सबैकी साझा आमा हुँ । प्रतिनिधि आमा  हुँ । जगत् जननी हुँ । यसो भनिरहँदा आमा शालीन रूपमा निकै गम्भीर देखिइरहेकी थिइन् । यतिखेर पहिला जस्तो रोइरहेकी थिइनन् आमा । विगतको सपनाको रुवाइबाट बोलीमा रूपान्तरित भएकी थिइन् । आमाको यस भनाइले म झसङ्ग मात्र नभएर, गम्भीर पनि भएँ । निकै गम्भीर । सपनामा देखिएकी आमा जस्तै गम्भीर ।

म, फेरि पटक पटक सोच्न थालेँ । पछिल्लो समय म पहिलाभन्दा निकै गम्भीर भएको छु, सपनामा भएको आमासँगको पछिल्लो  साक्षात्कारले । ‘सृष्टिका सबैकी प्रतिनिधि आमा ! साझा  आमा !’ अचम्म लाग्यो मलाई ! सबैकी प्रतिनिधि आमा मेरा अगाडि आएर यसरी रुनु र आफनाे गुह्य खोल्नुको कारण के ? त्यो पनि सपनामा ! अरू छोराछोरीलाई उनले किन विश्वास गरिनन् ? अनि, यही कुरा विपनामा भन्न किन डराएकी आमा ? सबैका सामु किन नरोएकी आमा ? सबैका सामु किन नबोलेकी आमा ? के म सपनामा विश्वास गर्ने छोरो भएर यसो गरेकी हुन् आमाले ? आमाको व्यवहार मैले बुझ्न सकिनँ ।

यी सृष्टिका सबैकी प्रतिनिधि आमा तेस्रो पटक पनि फेरि आइन् सपनामा । सपनामै सही, पटक पटक देखिसकेकी आमालाई देख्दा अचम्म मान्नु नपर्ने । तर म, ती आमालाई देख्नेबित्तिकै झसङ्ग भएँ । तैपनि, ती आमासँग सम्हालिएर– आमा, मैले जान अन्जानमा केही बिराएँ कि ? मेरो तफर्बाट मैले गर्न सक्ने केही सेवा छ कि ? भनेर सोध्न खोज्दै थिएँ । मैले बोल्नुअघि नै आमा बोल्न थालिन् र भनिन्– तिमीहरू सृष्टिका बाबुहरूका विषयमा अनेकौँ पुराण छाँट्छौ । बाबुलाई आकाश पाताल डुलाउँछौ । उचाल्छौ । घुमाउँछौ । बाहरूका विषयमा अनेकौँ महात्म्य छाँट्छौ र उनीहरूलाई अनेक उपमा दिएर चिनाउँछौ । तर हामीलाई– कसले डुलाउँछ ? कसले घुमाउँछ ? कसले चिनाउँछ ? हाम्रो महिमा र योगदानका विषयमा कसले चर्चा गर्छ ? तिमीहरू बाबुहरूका पक्षमा मात्र लाग्नुपर्ने कारण के ? म यी सबै कुराको कारण जान्न चाहन्छु । सबै आमाहरूकी प्रतिनिधि भएका कारण मैले यस विषयमा जान्न पाउनुपर्छ । यस विषयमा यथार्थ के हो ? खोतल्न पाउने अधिकार छ मलाई  । म यी कुरा तिम्रै अगाडि उभिएर विपनामा पनि भन्न सक्थेँ, तर बाबुहरूका पक्षमा मात्र वकालत गर्ने तिमीहरूका सामु सबै आमाहरूको सामूहिक चासोको विषय भएर पनि मलाई यी कुरा विपनामा ओकल्ने आँट आएन । यसै भएर बाबुहरूको अनुपस्थिति भएका समयमा सपनामै भए पनि म यी कुरा उठान गर्न आएकी हुँ । हामी आमाहरूलाई न्याय चाहिन्छ, न्याय । बोलीमा महिला पुरुष समानताका कुरा गर्ने तिमीहरू हाम्रो योगदानलाई किन सधैँ अँध्यारोमा राख्छौ ? हामी आमाहरूका विषयमा तिमीहरू किन कत्ति पनि चासो दिँदैनौ ? हाम्रा विषयमा तिमीहरू किन खुलेर बोल्दैनौ कहिल्यै पनि ? हाम्रो महिमा गान गर्दा के तिमीहरू होचिन्छौ ? पाताल भासिन्छौ ? कुरा धेरै छन्, तर म साङ्केतिक रूपमा मात्र बोलिरहेछु । मैले सही भनिरहेकी छु, कि गलत ? एक पटक चिसो दिमागले सोची हेर त ।

प्रत्युत्तरमा आमालाई मैले केही भन्नै पाइनँ । आमा फेरि पनि पहिला जस्तै एकाएक अलप भइन् । म निकै अन्योलमा परेँ । आमाको गुनासोप्रति मैले कुनै प्रतिउत्तर लगाउन पाइनँ । यतिखेर मैले आमाका सामु आपूmलाई निकै अभागी सम्झे । आमा एकछिन उभिइदिएको भए, म अरू दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका तर्पmबाट आपूmलाई लागेका कुरा भन्थेँ । तर, आमाले मलाई त्यो मौका नै दिइनन् । यही कुरा पछि भनुँला नि भन्नका लागि पनि मौका जुरेन । किनकि, त्यसपछि आमा सपनामा कहिल्यै देखिइनन् । तैपनि म त्यसपछिका दिनमा आप्mनै किसिमले आमा र आमाहरूका विषयमा खोजखबरी गर्न थालेँ । अनेकौँ सोधखोज गर्न  थालेँ । घोत्लिन थालेँ । एकोहोरो रूपमा मनमनै एक्लै विचारिन थालेँ ।

आमाका कुरा सही थिए । मलाई लाग्यो– आमाहरू सबैको चासो भनेर आमाले सपनामा उठान गरेका विषय गम्भीर मात्र नभएर, निकै गम्भीर थिए । व्यक्तिगत नभएर साझा थिए । यसैले पनि आमाहरूका विषयमा सोच्न म बाध्य भएँ । यस विषयमा अरूलाई झक्झकाउन पाएँ । सृष्टिका बाबुहरूलाई काँधबाट नओरालीकन आमाहरूलाई पनि त्यही हैसियतमा काँध चढाउन सकिन्छ भन्ने लाग्यो मलाई । ढिलो नगरीकन म बाबुहरू सँगसँगै आमाहरूलाई पनि काँध चढाउनुपर्छ भन्ने अभियानतिर लागेँ । आमाहरूको गुनासोको सम्बोधन हुनैपर्छ भन्नेतिर लागेँ । र लागेँ– यसै विषयको थप खोजखबरीतिर ।

सपनामा पटक पटक देखिएकी आमाले आपूmलाई जो जसको प्रतिनिधि भनेर चिनाए पनि म उनमा पटक पटक मेरै जन्मदाता आमाको प्रतिरूप देखिरहेको थिएँ । यसरी आमालाई देख्नेबित्तिकै बाल्यकालमा आमाले आप्mनो सुकेको लाम्टो चुसाएका घटनाको परिकल्पना गरेँ । मलाई हुर्काउने बढाउने क्रममा परिवारकी मुख्य पालनकर्ताको भूमिकामा रहेकी आमाको दुःख कष्ट सम्झे । मलाई हुर्काउन आमाले गरेका विविध क्रियाकलापको सम्झना गरेँ । मैले कति पटक सुतेकै ठाउँमा फोहोर गरेँ हुँला । बेला कुबेला कति रोएँ हुँला, कति पिरेँ हुँला । आमालाई खाऊँ खाऊँ लाग्दालाग्दै कति पटक आमाको गाँस काटेर खाएँ हुँला । खोसेर खाएँ  हुँला । रोग र भोकका अवस्थामा कति रातसम्म राम्रोसँग सुत्न पनि दिइनँ होला, मैले आमालाई । जति पिर्नुपर्ने मैले आमालाई पिरेँ, बाबुलाई त्यसरी कहिल्यै पिरिनँ । ठूलो भएपछि मेरा लागि यत्रो अमूल्य गुन लगाएकी आमाको ऋण तिर्नतिर लाग्नुको साटो म आप्mनो व्यक्तिगत स्वार्थपूर्तिका लागि कता कता दौडेँ हुँला । यी सबै कुरा सम्झिँदै र लेख्दै जाने हो भने ठेलीका ठेली पुस्तक तयार हुन सक्छन् । आमाको त्यति योगदान छ, मेरो जन्मदेखि आमालाई बिर्सेर दायाँ बायाँ नलाग्दासम्मको अवस्थाका । कल्पना गरेँ– यस किसिमको अवस्था मेरो मात्र होइन । समाजका सबैको यथार्थ यही हो । मैले यति वयस्क हुँदासम्म आमाको दूधको मूल्य बिर्सेको छैन । महत्त्व बिर्सेको छैन । त्यसको उपयोगिता बिर्सेको छैन । आमाको दूधका सट्टामा न कुनै बाबुले आप्mना बच्चालाई घुँडा चुसाउन नै सक्छन्, न के ? यस अर्थमा जन्मदाता आमा हामीले कल्पना गरेभन्दा कता हो कता महान्  छिन् । अवर्णनीय छिन् । स्तुत्य छिन् । कल्पनाको सागरमा उभिएर आप्mनी जन्मदाता आमालाई सम्झिरहँदा म यही निष्कर्षमा पुगेँ ।

खोजखबरीका क्रममा आपूmबाट बाहिर निस्केपछि सबैभन्दा पहिले मैले सबैले ‘सृष्टिकर्ता बा’ भनेर पुकार्ने गरिएका बह्माजीलाई सम्झें । त्यस किसिमको पुकाराइमा आमाको उपस्थिति कहीँ कतै पाइएन । छैन । यसलाई मैले आमाहरूमाथिको पहिलो अन्याय सम्भेmँ । त्यो पनि घोर अन्याय । आमाहरूलाई सृष्टिको आदिकालदेखि नै पछाडि पारिएको कल्पना गरेँ । आमाहरूलाई आदिकालदेखि नै छायामा पार्दै आइएको अनुभूति गरेँ । अनि सम्भेmँ– दुनियाँमा आमाबिनाको पनि कहीँ कतै केही सृष्टि हुन्छ ? यो प्रश्न सबैले सत्य मान्ने हो भने सृष्टिकर्ता बा ब्रह्माजीको यत्रो महिमा गान हुँदा सृष्टिकै अर्को अङ्ग आमा कता हराइन् ? आमालाई कता लुकाइयो ? सृष्टिकर्ताका रूपमा ब्रह्माजीको वर्णन गरिँदा– किन सृष्टिकर्ता आमाको वर्णन गरिएन ? सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी भनेर उनलाई यतिविधि मान सम्मान र भएभरको जस दिँदा सृष्टिकर्ता सँगैकी आमालाई किन छायामा पारियो ? के ! यत्रो ब्रह्माण्डको सृष्टि आमाबिना भयो ? असम्भव कुरो । म यस्ता कुरा पत्याउन सक्तिनँ । पहिलो निष्कर्ष मेरो यस्तै रह्यो, आमाहरूको पहिलो पहिचान र योगदानका विषयमा   घोत्लिँदा ।

घोत्लिने क्रम जारी छ मेरो । म सबैले सुन्दै आएको अर्को विषयमा प्रवेश गर्छु । तपाईं हामी सबै भन्छौँ– सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णु, संहारकर्ता महेश्वर (अर्थात्, महादेव) । महेश्वरबाट संहार हुने भनेको आसुरी प्रवृत्तिको संहार हो । दुष्ट दानवीय प्रवृत्तिको संहार हो, अरू केही होइन । दानवीय प्रवृत्तिको संहार भनेको एक हिसाबले त्यो सृष्टिको सही पालन नै हो । म फेरि सोच्छु– ल, सृष्टिकर्तामा त आमाको नाम छुट्यो, छुट्यो । छुटाइयो, छुटाइयो । जे भयो, भयो । पालनकर्तामा आमाको नाम किन आएन ? के सृष्टिकी पालनकर्ता आमा होइनन् ? आमाबिनाको पालन कस्तो हुन्छ ? के आमाले गर्ने जस्तो पालनको जिम्मा बाबुले लिन सक्छन् ? पटक्कै सत्तैmनन् । स्वस्थानीमा वर्णित गोमाको उत्पत्तिकालमा तिनलाई चुसाउने दूध नहुँदा किन शिवभट्ट ब्राह्मणीले आप्mनै कल्चौँडामा दूधको वरदान मागिन् ? पालनकर्ता पुरुष हुन सक्ने भए किन शिवभट्टले आप्mनो छातीमा दूध चुसाउन सक्ने वरदान मागेनन् ? वरदान दिनेले पनि किन आमालाई नै दूध चुसाउने अधिकार दिए, बाबुलाई नदिएर ? आमाका विषयमा घोत्लिने क्रममा आफैले आफैलाई गरेका यी प्रश्न गम्भीर लागे मलाई । किन ?, किन ?, किन ?, म पटक पटक यिनै प्रश्नमा अलमलिइरहेँ । अनि म एउटा निष्कर्षमा पुगेँ– पालनमा आमाको जस्तो त्याग र वलिदान बाबुले कदापि दिन सत्तैmनन् । पालनका मामलामा सृष्टिकर्ताले बाबुलाई विश्वास गरेकै छैनन् ।

सन्तानको पालनकर्तामा आमा पहिलो दर्जाकी पात्र हुन् भने बाबु मुस्किलले चौथो दर्जाको । लालनपालनमा यतिविधि महत्वपूर्ण भूमिका भएकी आमालाई पालनकर्तामा किन सम्झिइएन ? मलाई उदेक लाग्यो । सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णु, संहारकर्ता महेश्वर । सबै पुरुष । अचम्म छ । के, महिला भएकै कारण यहाँ आमाको नाम नअटाएको हो ? यो सबैका लागि सार्वजनिक जिज्ञासा हो । यति महत्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हाल्ने आमा, किन यति वेवास्ताको पात्र ? मैले सत्ययुगीन देउता भनाउदाहरूको पनि नाडी छामेँ । लाग्यो– यिनले सृष्टिकालदेखि नै आमाहरूलाई पछाडि पार्ने नियत राखेकै हुन्, आमाहरू पछाडि पर्दै गएकै हुन् । यी आमाहरूको महत्वलाई आदिकालदेखि नै मूल्य नदिइएकै हो । यसैको सिको मानिसले गरे ।

सम्झिने क्रममा फेरि सम्झें– महिषासुरादि दानवलाई सखाप पार्न देवीरूपी आमालाई सम्झनेले अरू आमाको शक्ति र योगदानलाई किन नसम्झेका ? हिन्दुहरू दसैँका चाडका समयमा नौ दिनसम्म आमारूपी जगत् जननी माता भगवतीको स्तुति गर्छन् । प्रार्थना गर्छन् । आफूलाई असहाय सम्झेर आमासँग केही माग्छन् । यथार्थमा जगत्का जननी भनेका सबै आमा हुन् । सबै आमा देवी रूपका हुन् । हामीले भन्ने र मान्ने गरेकी देवीको उपस्थिति आमामा नहुने हो भने आमा दानव हुन्छिन् । राक्षसनी हुन्छिन् । दुष्ट हुन्छिन् । त्यसैले आमाको स्वरूपको दर्शन गर्दा त्यहाँ देवीको दर्शन हुन्छ, यदि हामी धार्मिक कुरामा विश्वास गर्छौँ भने । यस्तो अवस्थामा आमारूपी देवीको महिमा गान गाएर उनीहरू अघाउँदैनन् । मधुकैटभ, महिषासुर, धूम्रलोचन, चण्डमुण्ड, रक्तवीज, शुम्भ, निशुम्भ नामक दानवादीलाई यिनै देवीरूपी आमाले नष्ट गरेको कथा पढ्छन् । शिर निहुराउँछन् । व्यक्तिगत स्वार्थका कारण आमाले केही दिन्छिन् कि ? भनेर अनेकौँ धूप बत्ती गरेर आमाको गाथा गाउँछन् । तर त्यसपछि कसैले पनि यी आमालाई सम्झिदैनन् । बाबुहरूका साथमा यी कुनै पनि आमाहरू सम्झनाको दैलोमा भेटिन्नन् । नित्य निरन्तर बाबुहरूकै अनेकौँ बढाइचढाइ गरिरहन्छन् । विडम्बना– आमाहरूलाई न छोराहरूले सम्झिन्छन्, न छोेरीहरूले ?

त्रेतायुगीन रामले अलिकति सम्झे आमालाई । अलिकति सम्झे जन्मभूमिलाई । जन्मभूमि भनेकी पनि आमा नै हुन् । त्यसैले उनले यी दुवैलाई सम्झे स्वर्णपुरी लङ्कामा पुगेर । यो कसरी ? प्रश्न आउन सक्छ, यति कुरा उठाएपछि । अयोध्याका राजा आप्mनै बाबु दशरथको आज्ञा पालन गर्न राम भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीताका साथ वनवासमा जान्छन् । वनयात्राका क्रममा सीताको अपहरण हुन्छ, लङ्कापति रावणबाट । अपहरणमा परेकी सीताको जोडतोडले खोजखबरी हुन्छ । कथित वानर सेनासहितको सहयोगमा राम सीता पु¥याइएकी ठाउँ लङ्का पुग्छन् । सुनैसुनको पुर हुन्छ, त्यतिखेरको लङ्का । अचम्मको स्वर्णपुरी देखेर लक्ष्मण त्यसको प्रशंसा गर्न थाल्छन् । ठाउँ त यस्तो पो हुनुपर्छ भनेर सम्भवतः उनले त्यहीँ बस्न पनि चाहे होलान् । भाइ लक्ष्मणको यस किसिमको सुवर्णजडित लङ्का पे्रम देखेर उनलाई सम्झाउँदै राम भन्छन् –

संसारमा हरहिसाबले स्वर्ग सबैभन्दा उच्च स्थानमा हुने परिकल्पना गरिएको छ । सबैको चाहना स्वर्ग हुन्छ । स्वर्गको बसाइ र स्वर्गीय आनन्दको परिकल्पनामा हामी रमाउँछौँ । तर, स्वर्ग कस्तो छ ? अहिलेसम्म कसैले प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत र साक्षात्कार गर्न सकेको  छैन । तैपनि, स्वर्ग प्राप्ति सबैको चाहना र अन्तिम रोजाइ हुन्छ । यस्तो अवस्थामा पनि रामले लक्ष्मणलाई सम्झाउँदै भने– हे भाइ लक्ष्मण, यो लङ्का सुनैसुनले बनेको भए पनि मलाई यसमा कुनै रुचि छैन । यसप्रति कुनै आकर्षण छैन । मलाई मेरै अयोध्या महान् छ । किनकि, जननी र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् छन् ।

रामले परमुलुकमा पुगेर यसरी जननीलाई सम्झे । आफ्नो जन्मभूमिलाई सम्झे । उनले जननी र जन्मभूमिलाई एकैसाथ यसरी उच्च स्थानमा राखेर स्वर्गलाई कम आकलन गरेकै कारण अहिलेसम्म पनि हामी यस भनाइलाई प्रसङ्ग आउँदा ससम्मान सम्झिने गर्छौँ । जुन भनाइ यतिखेर स्वमुलुक छोडेर परमुलुकमा रमाइरहेका मनहरूले सम्झिनुपर्छ । गाउनुपर्छ । र, व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । किनकि, विदेशी भूमि भनेको विदेशी भूमि हो । त्यहाँ आप्mनो पन हुँदैन । आप्mनो कद हुँदैन । आप्mनो माटोले जस्तो त्यहाँको माटोले कदापि माया गर्दैन । चिन्दैन । मुखको आनन्द लुट्ने मात्र हो त्यहाँ, मानसिक आनन्द    होइन । अनि त्यस्ताले कुनै पनि बखत त्यहाँबाट लखेटिनुपर्छ, यो वा त्यो निहुँमा । यस्तो अवस्थामा अवश्य पनि सम्झिने भनेको जन्मभूमिलाई हो, जहाँ विगतका सुरु दिनहरूमा जननीको प्यारो पालन पाएर समय गुजे्रको हुन्छ ।

परभूमिको अपार धन सम्पत्ति र स्वजन्मभूमिको साग सिस्नुको तुलना गर्दा स्वजन्मभूमिको साग सिस्नुकै महत्व बढी हुने देखेर नेपाली भाषाका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले आफनो मुना–मदन खण्डकाव्यभित्र एक प्रसङ्गमा यसरी लेखेका छन्–

यस भनाइले स्वजन्मभूमिको महत्तालाई सपे्रम दर्साएको छ । जननीको आत्मीयतालाई पार पाइनसक्नु गरी प्रशंसा गरेको छ, थोरै शब्दमा । सूत्रमा आमाको गान गाउन भ्याएको छ, युगौँसम्म जीवन्त रहने गरी ।

सबै आमाहरूकी प्रतिनिधित्व गरेर सपनामा मलाई सम्झाउन आएकी आमाले पक्कै पनि देश विदेश सबै घुमेकी छिन् । कुनाकाप्चा सबै चहारेकी छिन् । तिनले बुढेसकालमा आमाहरूले आप्mना सन्तानबाट त्याज्य भएर वृद्धाश्रम र पाटी पौवा भोगेको पनि देखेकी छिन् । विषयवस्तु सबै बुझेकी छिन् । त्यही भएर त उनी सबै आमाहरूको प्रतिनिधित्व गर्दै मलाई सम्झाउन आइपुगेकी हुन् । जे भए पनि उनको गुनासो र सम्झाइलाई मैले गम्भीर रूपमा मनन गरेको छु, अन्यथा ठानेको छैन ।

आमाहरू कहाँ कम छन् ? कतिपय मुलुकमा आमाहरूले मुलुक हाँकेका सयौँ इतिहास हामीले पढेका छौँ । हजारौँ वर्तमान भोगेका छौँ । र त, भविष्यमा पनि त्यत्तिकै भरपर्दो अपेक्षा गरिरहेका छौँ, आमाहरूबाट । यिनै आमाहरूबाट मुलुक अघि बढ्छ, विश्व हाँकिन्छ भन्ने कुरामा हामी ढुक्क छौँ । यो सबै आमाहरूको दृश्य अदृश्य समग्र योगदानको प्रतिफल हो । साहित्यमा आमाहरू छन्, धार्मिक क्रियाकलापमा आमाहरू छन् । सामाजिक परिपाठ र योगदानमा आमाहरूकै वर्चस्व छ । घर व्यवहार चलाउनेदेखि सन्तान र समाजको हितमा आमाहरूकै मन अगाडि छ । तुलनात्मक रूपमा आमाहरू कम स्वार्थी छन्, हामी पुरुषभन्दा । आमाहरूको मन कोमल छ, मै हुँ भन्ने कतिपय पुरुषहरू भन्दा । पण्डितका नाममा पुरुषहरूले जमाएको धार्मिक साम्राज्यमा आमाहरूको प्रवेश भइसकेको छ । र त– धार्मिक, सामाजिक तथा अन्य कतिपय गहन विषयादिका विचारोत्तेजक प्रवचनमा आमाहरू ढुक्कसँग अगाडि आएर कुर्लिन थालिसकेका छन् । नसोचेको ताली र मान सम्मान पाएका छन् । जानी÷नजानी युगौँदेखि पछाडि पारिएकै कारण अगाडि आउने आँट गर्न नसकेका हुन्, आमाहरूले आजसम्म । बट्टामा लुकाएर राखिएको केराउले फसल  दिँदैन । त्यसलाई जमिनमा छोड्नुपर्छ, उमार्न र फसल लिन । हाम्रो समाजमा आमाहरूको विगतको इतिहास बट्टामा लुकाएको केराउ जस्तै हो । यतिखेर आमाहरू जमिनमा आइसकेका छन् । सकुशल उम्रिएर फसल दिन थालिसकेका छन् । यस्तो अवस्थामा पनि हामी आमा र आमाहरूलाई कम आकलन गर्छौँ भने त्यसभन्दा बढी मूर्खता हाम्रो अरू केही हुने छैन । त्यसभन्दा बढी पुरातन जङ्गली सोच अरू केही हुने  छैन । तसर्थ आमालाई विश्वास गर । जननीलाई विश्वास गर । जन्मभूमिलाई विश्वास गर । क्षणिक स्वार्थ र धुमिल इतिहासका पछाडि नलाग ।

हामीले जन्मदाता जननीको प्यार लिन जान्नुपर्छ । आश्रयदाता जन्मभूमिको स्वाद चाख्न जान्नुपर्छ र तिनलाई उपयोग गर्न जान्नुपर्छ । पुरुषहरू हामी आफै जान्ने, हामी आफै ठूला भन्ने सङ्कीर्ण सोचबाट बाहिर निस्किनुपर्छ । समय कहाँबाट कहाँ पुगिसकेको वर्तमान अवस्थामा हामी पुरातन मानसिकतामै रमाइरहने ? अबका दिनमा कदापि त्यस्तो हुन सक्दैन । किनकि, जननी र जन्मभूमिले हामीलाई कहिल्यै अकल्याण गर्दैनन् । यिनीहरूले सदैव हाम्रो कल्याण नै गर्छन् । जसरी कुनै पनि हालतमा बाबु दुष्ट÷शत्रु हुँदैन भन्ने कुरा हामीले पढिआएका छौँ, त्यसरी नै आमाको वात्सल्य कहिल्यै कमजोर हुँदैन भन्ने पनि हामीले पढ्नुपर्छ । आमाहरू कमजोर छैनन् भन्ने पढ्नुपर्छ । आमाहरू पनि केही गर्न सक्छन् भन्ने पढ्नुपर्छ । विश्वास गर्नुपर्छ । त्यसका पक्षमा वकालत गर्नुपर्छ । किनकि, आमाको इज्जत गर्दा आमाको मात्र नभएर त्यसरी इज्जत गर्ने सबैको इज्जत बढ्छ । यति हुन सक्यो भने हामीलाई आमाले जन्माएको सार हुन्छ । अलिकति भए पनि जन्मभूमिले आश्रय दिएको ऋण चुक्ता हुन्छ ।

मानवीय जीवनमा आमाको उपस्थिति नभएको ठाउँ कतै   छैन । आमा सर्वव्यापी छिन् । जसरी एउटा मानिसका लागि सार्वजनिक प्रशासनको उपस्थिति र सहयोग भू्रणदेखि घाटसम्म आवश्यक हुन्छ भनिन्छ, आमाको उपस्थिति पनि त्यत्तिकै व्यापक छ, त्यस्तै छ । नेपाली सन्दर्भकै कुरा गर्ने हो भने सृष्टिमा आमा, हुर्काइबढाइमा आमा । स्याहारसुसारमा आमा, रेखदेखमा आमा । भान्छामा आमा, सरसफाइमा आमा । केलाइकुलाइमा आमा, पकाइतुल्याइमा आमा । धारामा आमा, मझेरीमा आमा । बगैँचामा आमा, करेसामा आमा । कौसीमा आमा, छिँडीमा आमा । रोगमा आमा, भोकमा आमा । पूजाआजामा आमा, पढाइलेखाइमा आमा । खेतमा आमा, बारीमा आमा । गाईवस्तुका कटेरोमा आमा, घाँसपातमा आमा । चोटपटकमा आमा, लालनपालनमा आमा । यस्ती आमा जस्तोसुकै अवस्थामा पनि सन्तानको अहित चाहन्नन् । कुमाता हुन चाहन्नन् । कतिपय अवस्थामा बरु पुत्र नै कुपुत्र हुन सक्छन्, तर आमाहरू कदापि कुआमा हुन सत्तैmनन् । आमा कुआमा हुने हो भने उनले आप्mना सन्तानलाई पाइला पाइलामा बिगार्न सक्छिन् । तर, एउटी सच्चा आमा कदापि त्यस्तो गर्न सक्तिनन् । कुनै पनि हालतमा कुआमा हुन सक्तिनन् । यसलाई पुष्टि गर्न हामीले निकै अघिदेखि सुन्दै आएको संस्कृतको यो एउटा श्लोक नै पर्याप्त हुन्छ, अरू चाहिन्न–

यति बुझेपछि मचाहिँ यो सारा जगत् मातामय छ भन्ने कुरामा निश्चिन्त छु । ढुक्क छु । यसो हुँदा सृष्टिदेखि अन्त्यसम्म जहाँ जहाँ बाको उपस्थिति देखाइन्छ, त्यहाँ त्यहाँ आमाको उपस्थिति हुनै पर्छ । हुन्छ । पारिवारिक तथा सामाजिक परिवेश अघि बढाउने क्रममा आमा एउटा गोडा हुन् भने बाबु अर्को गोडा । जीवनको गतिमा यी दुवै गोडाको उत्तिकै आवश्यकता छ । एउटाको अभावमा अर्को अघि सर्न सत्तैmन । यतिखेर कतिपय तपाईंहरू चाहिँ पुरातन सोचमै डुबुल्किएर मेरा कुरामा असहमति जनाउन पनि सक्नु हुन्छ । यो मेरो कपोलकल्पित अनुमान हो, ठोकुवा होइन । मेरो यो कपोलकल्पित अनुमान कदापि सत्य साबित नहोओस् । यतिखेर मेरो यही कामना छ । जय मातामय जगत् ।