अन्तर्वार्ता – गायत्री श्रेष्ठ, साहित्यकार

गायत्री श्रेष्ठ ः नमस्कार रमेश भाइ, आरामै छु भन्नुप¥यो ।

गायत्री श्रेष्ठ ः अलिअलि पढ्छु, आँखाका कारण धेरै पढ्न सक्तिनँ । अलिअलि लेख्छु, धेरै लेख्न पनि गाह्रो छ । फाट्टफुट्ट कार्यक्रममा पनि पुग्छु, त्यति धेरै बेर बस्न सक्तिनँ । हो रमेशजी, म साहित्यबाट विमुख भने पक्कै छैन ।

गायत्री श्रेष्ठ ः मेरो बाल्यकालका त्यस्ता स्मरणयोग्य कुराहरु त खासै केही पनि छैन । हो, म इलामा जन्एिकी । मेरो बाल्यकाल इलाममै बित्यो । मेरो घरको अनुशासन निकै कडा थियो । त्यो अनुशासनमा कतै बाहिर निस्कने छुट थिएन मलाई । त्यो पनि निकै पुरानो समयको परेँ । तर पछि केही जबर्जस्ती गरेर निस्कन थालेँ । त्यतिबेला म गायनक्षेत्रमा चाहिँ निकै हिँडेँ । बरु साँझमा पिटाइ खान तयार हुन्थेँ, तर कार्यक्रमचाहिँ छुटाउन्नथेँ । यस्तो अलिक जिद्दी स्वभाव थियो मेरो ।

गायत्री श्रेष्ठ ः सायद गायन र साहित्यको एक अर्कामा मेल खाएर पनि होला । त्यसको प्रभाव मेरो साहित्यमा पूर्ण रुपमा नभए पनि अलिअलि चाहिँ पक्कै परेको छ भन्ने लाग्छ मलाई ।

गायत्री श्रेष्ठ ः वि.सं. २०३० सालमा मेरो विवाह भएर चितवन आएपछि पनि मैले निकै समय गाएँ । नारायणी कला मन्दिरका विभिन्न कार्यक्रमहरुमा गायनमा भाग लिएँ । विभिन्न कलेजहरुका कार्यक्रममा पनि पाश्र्वगायकका रुपमा निकै गाएँ । त्यतिबेला अरुहरु स्टेजमा नाच्थे भने म पर्दापछाडि बसेर गीत गाउँथेँ । कहिलेकाहिँ स्टेजमा गएर पनि गाउँथेँ । तर पछिपछि चाहिँ मलाई क्रोनिक खालको खोकी लाग्न थाल्यो, जसले मेरो गायनतर्फको रुचिलाई त्याग्न बाध्य पा¥यो । यही खोकीका कारण अहिले म गाउन सक्तिनँ । त्यतिबेला त्यस्तो गायिका भएर चाहिँ होइन, आफ्नो सोखको लागि गाएकी हुँ मैले ।

गायत्री श्रेष्ठ ः अहँ, छैन । पहिला पहिला त्यस्तो रेकर्ड गर्ने अवसर नै कहाँ थियो र ! गाउनेले गायो, सुन्नेले सुन्यो । कुरा खत्तम । गाउनु त्यतिबेला सोख बाहेक केही थिएन । अहिलेको जस्तो गायनलाई पेसा नै बनाउने अवसर त्यतिबेला कहाँ पाउनु ?

गायत्री श्रेष्ठ ः यो कुरा सोच्दा चाहिँ म आफैँलाई पनि अचम्म लाग्छ । हो, म नेवार परिवारमा जन्मिएकी हुँ । त्यति मात्र होइन, मेरो परिवारमा कसैलाई पनि साहित्यतर्फ रुचि छैन । साँच्चै भन्दा कसैलाई साहित्यको ‘स’ पनि आउँदैन भन्दा हुन्छ । तर खै म चाहिँ कसरी साहित्यमा आएँ ? हुन त म विद्यालय तहमा कहिलेकाहीँ कविता लेख्थेँ, कथा लेख्थेँ । तर त्यतिबेलाको वातावरण साहित्यका लागि उपयुक्त भने थिएन । मैले सुरुमा लेखेको त कथा नै थियो, तर एउटा मात्र कथा लेखेँ । त्यसपछि मेरो कथालेखन रोकियो । त्यतिबेला हाम्रा गुरुहरुबाट प्रेरणा पाइन्नथ्यो । पढाइबाहेक अन्त लाग्नेलाई राम्रो मानिन्नथ्यो । खालि “पढ्, पढ्” मात्र भनिन्थ्यो ।

विशेष गरी म साहित्यउन्मुख भएको चाहिँ वि.सं. २०३५ सालमा जब म पद्मकन्या कलेजमा पढाउन गएँ, त्यसपछि मात्र हो । त्यतिबेला म त्यहाँ पढाउन जाँदा त्यहाँको माहोल देखेँ, त्यसले मलाई साहित्यतर्फ आकर्षित गरायो । सबैले लेखेको, ‘गोरखापत्र’मा छपाएको, किताब निकालेको, सेमिनारमा भाग लिन गएको देखेर म मोहित हुन्थेँ । मलाई पनि यस्तो लेख्न आए हुन्थ्यो नि भन्ने लाग्थ्यो । आफूले केही नजानेको देखेर भित्रभित्र खिन्न हुन्थेँ । यस्तैमा स्वर्गीय देवी शर्मा दिदीसँग सङ्गत भयोे, जो त्यतिबेला पद्मकन्यामा पढाउनुहुन्थ्यो । मैले उहाँसँग भनेँ, ‘दिज्यू, हजुरहरुलाई यस्तो लेख्न कसरी आउँछ ? मलाई पनि सिकाइदिनुस् न ।’ उहाँले ‘तँलाई के सिकाइराख्नुपर्छ, तैँले लेख्न जानिहालेकी छेस् नि ! लेखेर ल्या न अनि म हेरिदिउँला !’ भन्नुभयो । ‘लेख्न जानेको भए हजुरलाई कहाँ सोध्थेँ र ?’ भनेँ । त्यसपछि उहाँले मलाई महाकवि देवकोटाको ‘म्हेन्दु’ खण्डकाव्यका बारेमा लेखेर ल्याउन भन्नुभयो । मैले पनि आफूले जानेको लेखेर दिदीलाई लगेर देखाएँ । उहाँले त्यो हस्तलिखित सामग्री लिनुभयो । त्यसको केही समयपछि त त्यसलाई ‘गोरखापत्र’को शनिबासरीयमा छपाइदिनुभएछ । एकैचोटि पत्रिकामा छापिएर आउँदा त म छक्कै परेँ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः हो, आफूलाई थाहै नभई छापिएर आएको थियो त्यो समीक्षा । त्यो पनि पद्मकन्या कलेजको माहोलका कारण । त्यसमा पनि देवी शर्मा दिज्यूका सदाशयताका कारण त्यो सम्भव भएको थियो ।

गायत्री श्रेष्ठ ः हो, मैले कीर्तिपुरबाट नेपालीमा मास्टर्स सकेपछि मात्र पढाउनका लागि भनेर पद्मकन्या कलेज गएकी हुँ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः अहँ, त्यतिबेला साहित्य होइन, नाटकतर्फ चाहिँ रुचि जागेको थियो । कीर्तिपुर पढ्दा म नाटक खेल्थेँ, गीत गाउँथेँ । तर साहित्यचाहिँ लेख्थिनँ । त्यतिबेला कहिलेकाहीँ युनिभर्सिटीमा कार्यक्रम हुँदा बालकृष्ण सम, हरिभक्त कटुवाललाई बोलाएको याद छ । उनीहरुका रचना ध्यानपूर्वक सुनेको हुँ । तर साहित्य यसरी लेखिनुपर्छ भनेर मलाई कसैले बताएन । यहाँसम्म कि बासुदेव त्रिपाठी गुरुले समेत सिकाउनु भएन । म उहाँले पढाएको मन्त्रमुग्ध भएर सुन्ने मात्र होइन, मन्त्रमुग्ध भएर कापीमा टिप्थेँ । बस् त्योबाहेक केही जानिएन ।

गायत्री श्रेष्ठ ः हो रमेश भाइ, त्यतिबेला पढ्ने र पास गर्नेभन्दा अरु केही सिकिएन । साहित्य सिर्जनाका बारेमा त केही पनि जानिएन । अहिलेजस्तो सिर्जनात्मक लेखनको कुरा त्यतिबेला हुँदैनथ्यो ।

गायत्री श्रेष्ठ ः जम्मा तीन वर्ष । वि.सं. २०३८ मा स्थायी भएपछि म वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, भरतपुरमा आएकी थिएँ । त्यसपछि पूरा अवधि यहीँ सेवा गरेँ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः कस्तो अचम्मको प्रश्न गर्नुभयो । वास्तवमा म समालोचकभन्दा सर्जकलाई ठूलो ठान्छु । किनभने यदि सर्जकले सिर्जना नै नगरे त्यो समालोचकले के समालोचना गर्छ ? अनि समालोचना गर्नु भनेको त सिर्जना पढेर आफ्नो ब्रम्हले देखेको कुरा लेख्ने न हो । अचेल आएर न विभिन्न वाद र सिद्धान्तलाई अँगालेर लेख्न थालिएको हो । तर म त त्यस्ता वादतिर लाग्ने खालको समालोचक परिनँ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः हो, त्यसो भन्दा हुन्छ । मैले कृति पढ्दा मलाई जस्तो प्रभाव प¥यो, त्यस्तै लेख्ने न हो । मेरो पहिलो किताब पनि समालोचनाकै निस्किएको थियो । वि.सं. २०४६ मा ‘कथाकार देवकुमारी थापाको व्यक्तित्व र कृति विश्लेषण’ नाममा त्यो कृति छापिएको थियो ।

गायत्री श्रेष्ठ ः खासमा लेख्न सजिलोचाहिँ मलाई पद्यभन्दा गद्य लाग्छ । पद्यचाहिँ कवि एल्बी क्षेत्रीले भनेजस्तो म केबल कोर्ने गर्छु, राम्रो लेख्न सकेको छैन भन्ने लाग्छ मलाई । मलाई कविता र गीतभन्दा निबन्ध लेख्दा आनन्द आउँछ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः यतिबेला म एउटा संस्मरणतिर लागिरहेको छु ।

गायत्री श्रेष्ठ ः लेख्दै छु । हेरौँ कहिले लेखेर सक्छु । सकिएपछि अवश्य छपाइतिर लाग्छु । अनि यहाँहरुको हातमा पर्ला ।

गायत्री श्रेष्ठ ः म त फ्रि माइन्डेड खालको मान्छे । मलाई त्यस्तो फरक केही छ जस्तो लाग्दैन । मलाई क्यान्सर लाग्दाचाहिँ त्यस्तो केही लागेन, तर क्यान्सरको उपचारपछि भने मैले अरुहरुबाट जे सुनेँ, अरु बिरामीको अवस्था जो देखेँ, त्यसले भने म अचम्मित भएको छु । मलाई भेट्न आउनेहरुले मृत्युको मुखबाट फर्केर आउनुभएको भनेर भन्ने गरेको सुन्दा भने साँच्चै हो कि क्या हो जस्तो लागेको हो ।

क्यान्सर ठिक भएपछि त्यसका बारेमा केही लेख्नुपर्छ भनेर जगदीश घिमिरेका ‘अन्तर्मनको यात्रा’ पनि दोहो¥याएर पढेँ । त्यसपछि मैले एउटा लेख लेखेको थिएँ । त्यो लेख गोविन्दराज विनोदी गुरुलाई सुनाएकी थिएँ । उहाँले ‘यस्तो लेख केवल लेख्नका लागि लेख्नुभएको हो कि हामीलाई रुवाउन लेख्नुभएको हो ?’ भनेर सोध्नु भयो । उहाँको कुरा सुनेपछि मलाई भित्रै चसक्क भयो । यस्ता दुःख र पीडाका कुरा लेख्न नहुने रहेछ भन्ने ठानेँ । अनि मैले क्यान्सरसँग सम्बन्धित त्यो लेखनलाई चटक्कै रोकिदिएँ । तर जीवनलाई गतिलोसँग बुझ्न एकपल्ट मृत्युलाई नजिकबाट अनुभव गर्नुपर्ने रहेछ, त्यस्तो खालको घटनालाई भोग्नुपर्ने रहेछ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः त्यो त पक्कै पनि हो । म आफूलाई भाग्यमानी ठान्छु । उपचारले मलाई ठिक बनायो । यहाँहरुको शुभकामना लाग्यो र म यो जीवनमा छु ।

गायत्री श्रेष्ठ ः यहाँले चितवनको साहित्यका बारेमा सोध्नुभयो । मैले अघि नै भनिसकेँ, म अलिक कम पढ्ने व्यक्ति हुँ । मैले पूरा पढेकी छैन । अलिअलि मात्रै पढेकी छु । यसका आधारमा भन्दा मलाई कस्तो लाग्छ भने चितवनको साहित्यमा अध्ययनको कमी छ । मजस्तो कम पढ्ने पाठकको कुरा बेग्लै हो, अलिक सक्षम खालका लेखकहरुले त प्रशस्त पढ्नुप¥यो नि । लेख्नु भनेको केवल मनको बह पोख्नु मात्र त होइन नि । अलिक अध्ययन गरेर लेखे पो गतिलो सिर्जना हुन्छ । फेरि मेरो आफ्नो बारेमा सोध्नुहोला, मेरो बाध्यता त कमजोरीका कारण अध्ययन गर्न सकिरहेको छैन ।

चितवनको विधागत कुरा गर्ने हो भने गद्यमा भन्दा पद्यमा धेरै गजलतिर जाने, कवितातिर जाने प्रचलन चितवनमा छ । दुईचार वटा लेखेपछि म गजलकार भएँ, म कवि भएँ, अझ भनौँ न वरिष्ठ नै भएँ भनेर ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । यस्तो भावनाले लेखकलाई नाफाभन्दा बढी घाटा हुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः हुन सक्छ । तर मलाई के लाग्छ भने एउटा पूर्ण गजलकार हुनु, एउटा पूर्ण कवि हुनु भनेको त धेरै मेहनतको कुरा हो । मेडियाले गरेको हल्लालाई लिएर हौसिने हो भने राम्रो लेखक बन्न कठिन छ । लेखन हल्का बन्ने सम्भावना हुन्छ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः चितवनको नारी साहित्यलाई नियालेर हेर्ने हो भने गहकिलो नारी साहित्यकारहरु असाध्यै कम छ । त्यसमा पनि गद्य लेखन त निकै कमजोर छ भन्ने लाग्छ मलाई । पद्यका कविता, गजल र मुक्तकमा केही आशा गर्न सकिने स्थिति छ । तर त्यो पनि हल्काफुल्का नै लाग्छ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः त्यति निराशाजनक नै त होइन । शान्ति शर्माको कथालेखनमा निकै तागत देख्छु म । उसको लेखनमा अध्ययनको प्रभाव राम्रै देखिन्छ । ऊबाट निकै आश गर्न सकिन्छ । त्यस्तै सरला जोशीलाई औपचारिक शिक्षाले साथ नदिए पनि उसको लेखनमा उसको स्वअध्ययनको प्रभाव राम्रै देखिन्छ । कवितामा उसको कलम माझिएको देखिन्छ तर गद्यलेखनमा भने उसले निकै मेहनत गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः अहँ, आउन्नन् । कार्यक्रममा भेट्दा कुरा हुन्छ, त्यत्ति हो । मेरो सम्पर्कमा किन आउन्नन् कुन्नि ? त्यसको बारेमा भने मलाई केही थाहा छैन । मलाई उनीहरुको रचना सुन्दा र पढ्दा चाहिँ उनीहरुले अध्यययनको दायरालाई अलिक बढाइदिए हुन्थ्यो लाग्छ ।

गायत्री श्रेष्ठ ः यहाँलाई पनि धन्यवाद रमेश भाइ, यहाँले मकहाँ आएर मेरो साहित्यिक कर्म र विचारका बारेमा प्रचार गरिदिनु भयो । मेरा विचारहरु मबाट लाखौँ पाठकहरुसम्म पु¥याइदिनु भयो । यहाँले मेरा लागि समय दिनुभयो । यहाँसँगै ‘अक्षरमार्ग’ पत्रिकालाई पनि धन्यवाद छ । अन्त्यमा, यहाँको पनि सिर्जनात्मक निरन्तरताको कामना गर्दछु । यहाँलाई पनि कृतिगत रुपमा छिट्टै पढ्न पाइयोस् ।